  Turkish-HOWTO
  Grkem etin, gorkem@gelecek.com.tr
  v1.0, 21 September 1999

  Bu belge, Linux iletim sistemi altndaki Trke sorunlarna zm
  getirmek amacyla, mevcut Trke desteinin nasl kullanlabileceini
  anlatyor.
  ______________________________________________________________________

  Table of Contents


  1. Giri

     1.1 Srm deiiklikleri

  2. HOWTO belgeleri

     2.1 Tm HOWTO belgelerini nerede bulabilirim?
        2.1.1 Trke-NASIL belgeleri
           2.1.1.1 Dier Trke kaynaklar

  3. Klavye ayarlar

     3.1 Klavye tu takm yklenmesi
     3.2 Bu tutakmlarn nerede bulabilirim?

  4. Metin ekran (konsol) yaztiplerinin yklenmesi

     4.1 Son dzeltmeler

  5. eitli uygulamalarda Trke kullanm

     5.1 Pine
     5.2 Netscape
     5.3 KDE altnda Trke
     5.4 kvt
     5.5 GNOME altnda Trke

  6. Zaman dilimi ayarlar

  7. X Window destei

     7.1 X Window Trke yaztiplerinin yklenmesi
     7.2 X Window altnda Trke klavye kullanlmas

  8. Yaplacaklar



  ______________________________________________________________________

  1.  Giri

  Bu belge, Linux ve baz zel durumlarda UNIX iletim sisteminde Trke
  kullanabilmek iin gereken eklemeler hakknda okuyucuyu bilgilendirmek
  iin yazld. Trke'ye ait olan latin5, bir baka adyla ISO8859-9
  standardnn, Amerika ve baz Avrupa lkelerince kullanlan latin1
  standard ile ayn olmamas nedeniyle sadece Linux deil, hemen hemen
  tm iletim sistemlerinde bu sorunu fazlasyla yayor olmalsnz.
  leride ele alnacak konular ile bu skntlarn pek ounu
  atlatacanz mit ediyorum. Eer metin ekranda, X Window altnda
  Trke yazamyor ve okuyamyorsanz, pine ve Netscape gibi
  uygulamalarda Trke karakterleri gremiyorsanz bizi izlemeye devam
  edin.

  Bu belgedeki zm denemelerimi Red Hat Linux ile yaptm.  almayan,
  eksik bilgi ieren ya da eklenmesinde fayda grdnz bir blm
  grdnzde gorkem@gelecek.com.tr adresine bir ileti yollamanz
  yeterlidir. zellikle dier Linux datmlarnda yaplacak ilemler
  farkl olabilir, bu nedenle eitli Linux datmlarnda
  karlatnz zmleri bana gnderebilirsiniz.



  1.1.  Srm deiiklikleri

  Srm 1.0 : Turkish-HOWTO'nun yazlmas. Hala belirli alanlarda Trke
  sorunlar yaadmdan dolay bu belgenin 1.0 srmde kalmayacan
  mit ediyorum. Dosya, birtakm alanlarda eksiklikler ierebilir.
  Burada grmek istediiniz ne varsa bana bir ileti gnderin. Tm
  mektuplarnza cevap vermeye alacam.



  2.  HOWTO belgeleri

  Linux'un HOWTO belgeleri, Linux merakllar tarafndan biraraya
  getirilmi ve hepsi belirli bir konuyu ele alan inceleme yazlarndan
  oluuyor. Hem teorik, hem de pratik zmler ieren bu belgeleri tm
  Linux kullanclarnn okumalarn tavsiye ederim.


  2.1.  Tm HOWTO belgelerini nerede bulabilirim?



    Datmla birlikte : Eer alr durumda bir Linux datmnz
     varsa, baz durumlarda gncelliini ksmen yitirmi, ancak deerli
     bilgiler ieren belgelere /usr/doc dizininden eriebilirsiniz.
     Buradaki HOWTO dizini altnda ise tahmin edebileceiniz gibi HOWTO
     belgelerini bulabilirsiniz.

    Eer HOWTO belgelerini kurmamsanz, ya da elinizde bir Linux
     datm yoksa en yakn sunsite arivinden de bu belgeleri almanz
     mmkn: www.metu.edu.tr/ldp/HOWTO <www.metu.edu.tr/ldp/HOWTO>


  2.1.1.  Trke-NASIL belgeleri


  Baz HOWTO belgelerinin evrilmesi sonucu oluturulan Trke Linux-
  NASIL sayfalarna www.linux.org.tr <http://www.linux.org.tr>
  adresinden ulaabilirsiniz.


  2.1.1.1.  Dier Trke kaynaklar


    Trkiye Linux Kullanclar Grubu, www.linux.org.tr
     <http://www.linux.org.tr>

    Gelecek Biliim ve letiim A., www.gelecek.com.tr
     <http://www.gelecek.com.tr>


  Haber bekleri :



    news.pcmagazine.com.tr (pcmag.linux)

    news.istanbul.edu.tr (tr.bilgisayar.isl-sistemleri.linux)



  Kitaplar :


  Trkiye'de Linux ile ilgili km tm yaynlara www.gelecek.com.tr
  <http://www.gelecek.com.tr> adresinden ulaabilirsiniz.



  3.  Klavye ayarlar

  Bu blmde, metin ekranda Trke yazmak iin gerekli programlar
  inceleyeceiniz. Bunlardan ilki, bilgisayara Trke klavye tu takm
  haritasn gsterecek olan loadkeys komutudur. loadkeys komutu ve
  uygun bir Trke klavye dalm haritas yardmyla istediimiz bir
  Trke klavyeyi (Q Trke, F Trke gibi) ykleyebiliriz.



  3.1.  Klavye tu takm yklenmesi


  loadkeys komutunun kullanm ok basittir. Datmnzda bulunan ve
  /usr/lib/kbd/keymaps/i386 dizini altna yerletirilmi olan klavye
  haritalarndan bir tanesini sein. Aslnda klavye haritalarnn adn
  bilmek zorunda deilsiniz, burada kullanabileceiniz dosyalar ve ne
  tip bir klavyeyi yklediklerini grebilirsiniz:



    trq.map : Trke Q klavye

    trf.map : Trke F klavye

    tralt.map : Bu klavye ile, ALT tuu ile birlikte bastnz bir
     karakterin karl olan Trke karakter ekranda belirecektir.
     rnek olarak ALT ve "c" karakterlerine bastnz zaman "", ALT ve
     "G" karakterlerine bastnzda ise "" harfi grlecektir. Bu
     klavye dalm, Q klavyeye alkn, ancak arada bir Trke yazmak
     isteyenler iin ideal grnnyor. Ancak hzl kullanmak iin biraz
     zaman istiyor.



  imdi loadkeys komutunu birka rnekte kullanalm:



       $ loadkeys trq.map                 (Trke Q klavye haritasn ykle)
       $ loadkeys trf.map                 (Trke F klavye haritasn ykle)
       $ loadkeys tralt.map               (Trke F klavye haritasn ykle)



  Eer normal US klavye haritasna dnmek isterseniz, defkeymap klavye
  elem dosyasn kullann.


       $ loadkeys defkeymap



  Yaplan tm ilemler tm sistemde etkin olacaktr. Bir kullanc
  alma yaptktan sonra sistem kapanncaya, ya da baka bir klavye
  dalm yklenince dein klavye dzeni ayn kalr.



  Not: ou Linux datmlarnda bulunan kbd paketi sistemde
  kullanlabilecek klavye elem (dalm) dosyalarn ve yaztiplerini
  ierir. Son zamanlarda, diskten tasarruf salamak amacyla hem
  yaztipi, hem de klavye elem dosyalar sktrlarak
  kullanlmaktadr. Bu tip sktrlm dosyalarn sonu .gz ile biter
  (rnein trq.map.gz).  loadkeys ve setfont komutlar herhangi bir
  sorunla karlamadan bu dosyalar okuyabilecek ve gerekli ilemleri
  yapacaktr.



  3.2.  Bu tutakmlarn nerede bulabilirim?

  Eer kullandnz datmda trq.map, trf.map ya da tralt.map klavye
  elem dosyalarn bulamyorsanz ve yukardaki komutlar ilerken hata
  mesaj alyorsanz, ftp.gelecek.com.tr
  <ftp://ftp.gelecek.com.tr/pub/turkce> adresinden bu dosyalar
  indirmeniz mmkndr.



  Dilediiniz klavye dzenini, Red Hat datmnda yeralan
  /etc/sysconfig/keyboard dosyasna ekleyebilirsiniz. Kullanabileceiniz
  dosya isimlerinden bazlar trq, trf ve tralt'tr.


  4.  Metin ekran (konsol) yaztiplerinin yklenmesi


  Metin ekranda Trke grebilmek iin birka ileme daha ihtiyacmz
  var. Bunlardan ilki Trke karakterleri ieren yaztiplerinin
  yklenmesi. Bir yaztipini yklemek iin setfont komutunu
  kullanyoruz.



       $ setfont latin5u-16.psf.gz



  Yukardaki komut /usr/lib/kbd/consolefonts dizini altndaki
  latin5u-16.psf.gz yaztipi dosyasn ykledi. Bu dizin altnda
  yeralan, ya da yukarda belirttiim ftp adresinden indirdiiniz ve ad
  latin5 ile balayan tm yaztipleri Trke karakterler ierir. Birka
  deneme de siz yapn. zellikle latin5u-12 ve latin5u-14 dosyalar daha
  kk yaztipi ierir ve ekranda ayn anda daha ok karakter
  grntleyerek alma alannz geniletir.



  Metin ekranda kullanabileceiniz tm Trke yaztiplerini
  ftp.gelecek.com.tr <ftp://ftp.gelecek.com.tr/pub/turkce> dizini
  altnda bulabilirsiniz.
  4.1.  Son dzeltmeler

  Atlmas gereken birka adm daha kald. nce /etc/inputrc dosyas
  iine aadaki satrlar ekleyin. Eer dosya yoksa kendiniz
  oluturun.



       set input-meta on
       set convert-meta off
       set output-meta on



  Ardndan /etc/profile dosyasnn sonuna, aadaki satrlar ekleyin.



       export INPUTRC=/etc/inputrc



  Artk rahatlkla bash komut satr altnda Trke yazabilir ve
  okuyabilirsiniz. Yukarda yaplan ilemleri eer /etc/rc.d/rc.local
  dosyasna eklerseniz, herkes iin tanml bir klavye elem dosyas ve
  yaztipi yaratm olursunuz:



       setfont latin5u-16.psf
       loadkeys trq.map.gz



  5.  eitli uygulamalarda Trke kullanm



  5.1.  Pine


  Pine ile Trke ileti gndermek ve almak istiyorsanz, .pinerc
  dosyasnda, character-set deikeninin karsnda, aadaki
  deiiklii yapmanz gerekiyor:



       # Reflects capabilities of the display you have. Default: US-ASCII.
       # Typical alternatives include ISO-8859-x, (x is a number between 1 and 9).
       character-set=ISO-8859-9



  Yukardaki deiiklikleri yaptktan sonra, pine ile kolayca Trke
  karakterler ieren e-posta yollayabilirsiniz.



  5.2.  Netscape


  Netscape'te yaztipi seimi iin, Edit - Preferences - Appearance -
  Fonts - For the Encoding mensne gidin ve buradan ``Turkish
  (iso-8859-9)'' seeneini iaretleyin. Daha aada yeralan ``Use my
  default fonts, overriding document-specified fonts'' seeneini
  iaretlemeniz halinde ise Netscape, sadece sizin belirttiiniz
  yaztiplerini ekranda gsterecektir.  Yine de Netscape ile Trke
  yaztiplerini grmekte sknt ekerseniz View -> Encoding -> Turkish
  (ISO-8859-9) seeneini iaretlemelisiniz.

  Genel kural olarak yaztipini semenize izin veren tm yazlmlarda
  Trke yaztiplerini kullanabilirsiniz.



  5.3.  KDE altnda Trke


  KDE pencere arayznn byk bir ksm Trkeye evrildi. 1.0
  srmnden itibaren gelen Trke destei ile pek ok uygulama
  yazlmn Trke altrabiliyorsunuz.



  KDE altnda, programlarn Trke almas ve mesajlarn Trke
  kmas iin kcontrol programn altrn. Sol tarafta yeralan
  Desktop - Language mens iinde ilk dil olarak Turkish'i sein.
  Bundan sonra aacanz her KDE program, eer destekleniyorsa Trke
  alacaktr.



  5.4.  kvt


  kvt, KDE ile birlikte gelen bir terminal emlasyon programdr. kvt'de
  kullanacanz yaztipini semek iin, srasyla


    Seenekler - Yaztipi mensne girin.

    Karakterler seeneinin yanndaki dmeden iso-8859-9 seeneine
     tklayn.

    sterseniz boy, tr ve dier seeneklere de gzatabilir ve bunlar
     deitirebilirsiniz. zellikle Courier yaztipi en iyi grnty
     salayacaktr.

    kvt'ye geri dnn.

  Artk kvt altnda Trke yazabilirsiniz. Ancak X Window'da henz
  Trke karakterlerinizi tantmadysanz yukarda yazlanlar yapmak
  mmkn olmaz.  Bunun iin nce ``X Window Trke yaztiplerinin
  yklenmesi'' bal altnda yeralan ynergeleri izleyin.



  kvt'nin yeni bir srmn kullanmanz halinde, nce kvt'yi altrn,
  ardndan farenin sa tuuyla kvt zerinde herhangi bir noktaya basn.
  Yukardaki maddeleri srasyla takip edin.



  5.5.  GNOME altnda Trke

  GNOME masast altnda, zellikle gnome terminal altnda
  yaayabilmeniz muhtemel Trke karakter sorununa zm iin, aadaki
  maddeleri uygulayn:



    Bir gnome terminal an. GNOME panelinin (ekrann en altnda)
     zerinde yeralan ekran grnts zerine tklayabilirsiniz.

    Settings - Preferences iine girin. Font karsndaki kutucukta,
     halen kullanlan yaztipi yeralmaktadr. Karsndaki kutuya
     (Browse) tklayn.

    Filter sekmesine tklayn. Charset blmnden ISO8859-9'u sein.
     Ok'i tklayn.

    Ok diyerek son pencereden de kn. imdi gnome terminalde Trke
     karakterleri grebileceksiniz.



  6.  Zaman dilimi ayarlar


  Trkiye, Greenwich'ten 2 saat ileride yeralan zaman dilimi kua
  iindedir. Bunu, bir e-posta aldnz zaman iletinin en st ksmnda
  yeralan +02:00 iaretinden de anlayabilirsiniz. Eer hatal bir zaman
  diliminde yeralyorsanz, yaplmas gereken ilemler aadadr.
  Alternatif olarak, Red Hat ve Mandrake datmlaryla gelen timeconfig
  paketi zaman dilimini ayarlamanz konusunda yardmc olacaktr.



  nce /etc/localtime saat ayar dosyasn silin:



       # rm /etc/localtime



  Ardndan, bu dosyay bir sembolik ba ile,
  /usr/share/zoneinfo/Europe/Istanbul dosyasna balayn.



       # ln -s /usr/share/zoneinfo/Europe/Istanbul /etc/timeconfig



  timeconfig paketinde ise sadece ``Turkey'' seeneini iaretleyin ve
  kn.

  Eer /etc/localtime dosyas yoksa, bata sendmail olmak zere pek ok
  programda ho olmayan hata mesajlar alrsnz.


  7.  X Window destei



  Metin tabanl bir ekran altnda Trke yazdktan ve uygulamalarmz
  Trke yaztipleriyle kullanmaya baladktan sonra X Window altnda
  nasl Trke yazlr ve okunur, grelim.


  7.1.  X Window Trke yaztiplerinin yklenmesi


  ncelikle yapmamz gereken, Trke yaztiplerinin X Window'a
  tantlmasdr. X Window alrken, hangi yaztiplerini ykleyeceini
  belirlemek amacyla baz ntanml dizinlere bakar. Bu dizinler,
  /usr/X11R6/lib/X11/XF86Config dosyasnda belirtilmitir.



  RPM paketlerini kurabileceiniz bir datm kullanmanz halinde,
  Trke yaztiplerini ve klavye harita ek dosyasn yklemiseniz,
  iiniz ok kolay. Bu dosyalar ykleyip yklemediinizi bilmiyorsanz
  aadaki komutu altrn.



       # rpm -qa | grep ISO8859-9
       XFree86-ISO8859-9-75dpi-fonts-2.1.2-1
       XFree86-ISO8859-9-2.1.2-1
       XFree86-ISO8859-9-100dpi-fonts-2.1.2-1



  Yukardaki satrlara benzer bir kt alm olmanz gerekiyor (srm
  numaralar farkl olabilir). Eer almadysanz Trke yaztiplerini
  kurmamsnz demektir. Eer Red Hat Linux kullanyorsanz, CD'yi
  srcye yerletirip srayla u ilemleri yapn:



       # mount /dev/cdrom
       # cd /mnt/cdrom/RedHat/RPMS/
       # rpm -i XFree86-ISO8859-9-75dpi-fonts-2.1.2-1
       # rpm -i XFree86-ISO8859-9-2.1.2-1
       # rpm -i XFree86-ISO8859-9-100dpi-fonts-2.1.2-1



  Yaztiplerini ve klavye elem dosyasn sisteminize kurduktan sonra
  bir sonraki adma gein.



  imdi, daha nce yarm braktmz noktaya geri dnelim. X Window'un
  ykleyecei yaztiplerinin bulunduu dizinler
  /usr/X11R6/lib/X11/XF86Config  dosyasnda belirtiliyordu.



  Bu dosya iinde, aadakine



  FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/misc/"
  FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/75dpi/:unscaled"
  FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/100dpi/:unscaled"
  FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Type1/"
  FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Speedo/"



  ya da buna



       FontPath    unix/-1



  benzer satrlar greceksiniz.

  Bu satrlarn en bana, kurduumuz Trke yaztipleri neredeyse o
  dizinin adn yazyoruz. Red Hat Linux 6.0'dan itibaren Trke
  yaztipleri /usr/share/fonts/ISO8859-9 dizinine kuruluyor. Bu dizin
  patikasn XF86Config dosyasnn en stne ekleyelim. Tm Trke
  yaztipleri kurulmusa /usr/share/fonts/ISO8859-9 dizini altnda
  aadaki dosyalar grebilirsiniz:



       # ls -al /usr/share/fonts/ISO8859-9/
       total 17
       drwxr-xr-x   5 root     root         1024 Feb 13 19:04 .
       drwxr-xr-x  11 root     root         1024 Feb 15 18:46 ..
       drwxr-xr-x   2 root     root         6144 Feb 13 19:04 100dpi
       drwxr-xr-x   2 root     root         6144 Feb 13 19:04 75dpi
       drwxr-xr-x   2 root     root         1024 Feb 13 19:04 misc



  imdi ISO8859-9 dizininde Trke yaztiplerimizin bulunduunu
  /usr/X11/lib/X11/XF86Config dosyasnda belirtelim.



       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/ISO8859-9/misc"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/ISO8859-9/75dpi"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/ISO8859-9/100dpi"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/misc/"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/75dpi/:unscaled"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/100dpi/:unscaled"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Type1/"
       FontPath   "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/Speedo/"



  Tabi, bu dosyada "FontPath  unix/:-1" satr varsa, ekleme yapacanz
   satr da "FontPath   unix/:-1" satrnn bana koymanz
  gerekiyor.



  u anda yaztiplerimizi sisteme tantm durumdayz. X Window
  alrken nce en stteki FontPath bilgileri okunacaktr.

  imdi X Window'a girin. Netscape ile herhangi bir Trke dosyay
  grntleyebilirsiniz.



  7.2.  X Window altnda Trke klavye kullanlmas


  Sra geldi klavye ayarlarnn yaplmasna. Red Hat ile birlikte,
  Trke klavye elem dosyalar da geliyor. Bu dosyalar,
  /usr/X11R6/lib/X11/etc dizininde yeralyorlar:



       # cd /usr/X11R6/lib/X11/etc/
       # ls -al xmodmap.*
       -r--r--r--   1 root     root         4988 Oct 10 10:53 xmodmap.std
       -rw-r--r--   1 root     root         2764 Oct  6  1998 xmodmap.tralt
       -rw-r--r--   1 root     root         2316 Oct  6  1998 xmodmap.trf
       -rw-r--r--   1 root     root         2316 Oct  6  1998 xmodmap.trq



  Yukardaki dosyalar srasyla standart Amerikan klavye, alt Trke
  klavye, F klavye ve Q Trke klavyeye karlk geliyor. X Window'a
  girerken bu klavyelerden bir tanesini aktif hale getirmemiz gerekiyor.
  rnek olarak, Q Trke klavyenin, X Window alrken etkin olmas
  iin, /home/kullanc-ad/.xinitrc dosyasna aadaki satr
  eklemelisiniz.



       xmodmap /usr/X11R6/lib/X11/etc/xmodmap.trq



  .xinitrc dosyasna, kullandnz pencere ynetecisini altracak
  ekilde bir eklenti de yapmanz gerekecektir. Bu eklentiyi de
  yaptktan sonra dosyann son hali aadakine benzer bir hal alr:



       xmodmap /usr/X11R6/lib/X11/etc/xmodmap.trq
       startkde



  Tabi siz startkde yerine istediiniz pencere yneticisini altracak
  ekilde bir komut yazabilirsiniz.

  X Window'a girdikten sonra da klavye haritasn deitirmek mmkndr.
  Bunun iin yukarda rnei bulunan xmodmap komutunu dorudan xterm
  altnda altrabilirsiniz.

  X Window altnda kullanlan klavye elem dosyalarndan xmodmap.tralt,
  konsol ekranda kullanlan tr.alt dosyasndan biraz farkllk
  gsteriyor.  Konsol altnda, herhangi bir Trke karakteri bastrmak
  iin ALT tuunu kullanrken, X Window altnda ALT-GR tuunu
  kullanmalsnz.

  XFree86'daki gzel bir zellik de, konsolda kullanlan klavye elem
  dosyasnn aynsnn, X Window alrken de kullanlabilmesi. Bunun
  iin, /usr/X11R6/lib/X11/XF86Config dosyasnda,
       XkbDisable



  eklinde bir satrn bulunmas gerekir.



  8.  Yaplacaklar


  Nefesimin yettii bir noktada, uluslararaslatrma (i18n -
  internationalizaton) ve yerelletirme (l10n - localization) konularna
  da girmek istiyorum. Bu sayede rnein ayn kaynak kodu derleyerek,
  farkl diller iin farkl tarih gsterimleri sunabilirsiniz. Bir dosya
  iinde sralama yaparken "" karakterinin, "c"den hemen sonra
  gelmesini salayabilirsiniz. i18n sayesinde bir yazlmn kullanl
  ok artar. KDE gibi gzel bir masast paketini imdi Trke
  kullanabiliyorsanz bunu i18n desteine borlusunuz.

  Bunlarn yannda, srada Star Office'in Trke ayarlarnn yaplmas
  var. Saolsun Sun Microsystems, Star Office'i serbest brakarak Linux
  kullanclarnn ok gelimi bir ofis paketine sahip olmalarna
  yardm etti. Bize de bu nimetten yararlanmak kald.

  Sevgi, sayg, Linux



